شد . اين مسجد يكى از كانون‌هاى مهم آموزش بود كه حلقه‌هاى تدريس بسيارى در آن تشكيل مىشد و استادان آن از حقوقى بسنده برخوردار بودند . « 1 » از ديگر مساجد مهم مىتوان به جامع بصره ، جامع فُسطاط ، جامع كبير قيروان ، جامع زيتونه در تونس ، جامع قرويين فاس و جامع الخصيب اصفهان اشاره كرد . « 2 » به‌تدريج كه اجتماع نوساخته اسلامى استقرار مىيافت و از درون متكامل مىشد ، مؤسساتى به‌وجود آمد كه در پرورش و گسترش علوم و فنون نقشى درخور داشت . نخستين مركز مهمى كه بيشتر به فلسفه و علوم رياضى و طبيعى مىپرداخت ، بيت‌الحكمه ( / خانه دانش ) بود كه به سال 200 هجرى در بغداد به فرمان مأمون عباسى ساخته شد و رصدخانه و كتابخانه‌اى نيز در آن احداث گرديد . اين مدرسه كه به هزينه خزانه دولتى يا بيت‌المال اداره مىشد ، محل گردهمايى دانشمندان و پژوهش‌گران ، به‌ويژه مترجمان شايسته‌اى بود كه تقريباً تمام كتاب‌هاى علمى و فلسفى يونان را به عربى ترجمه كردند و بدين‌سان زمينه جذب آثار علمى و فلسفى يونان را در جهان اسلام فراهم نمودند . « 3 » افزون بر بيت‌الحكمه ، مراكز مهم علمى ديگرى نيز وجود داشت كه يكى از آنها دارالعلم بود . دارالعلم‌ها مؤسسات علمى خاصى بود كه در آن ابزار لازم براى مطالعه و تحقيق فراهم مىگرديد . يكى از اين مراكز - كه معمولًا نيز داراى كتابخانه و حجره‌هايى براى سكونت دانش‌پژوهان بودند - « دارالعلم قاهره » است كه در سال 395 هجرى به‌دست الحاكم بامرالله ، خليفه فاطمى در قاهره تأسيس شد . در اين دارالعلم ، كتاب‌هايى در موضوعات گوناگون فراهم آمد و قاريان قرآن ، ستاره‌شناسان ، دستوردانان ، زبان‌دانان و پزشكان نيز براى آموزش در آن گمارده شدند و ابزارهاى فراوانى مانند كاغذ ، مركب و قلم براى بهره‌ورى خوانندگان به‌رايگان فراهم گرديد . درهاى دارالعلم بر روى همگان باز بود . « 4 »

--> ( 1 ) . احمد شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام ، ص 92 و 93 . ( 2 ) . همان ، ص 93 . ( 3 ) . سيد حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ص 56 و 57 . ( 4 ) . احمد شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام ، ص 157 .